MÙI HƯƠNG CŨNG CÓ THỂ ĐƯỢC BẢO HỘ NHÃN HIỆU?
Năm 2019, Quốc hội đã chính thức phê chuẩn Hiệp định CPTPP (Hiệp định Toàn diện và Tiến bộ về quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương), đây là một hiệp định thương mại đa phương có liên quan đến nhiều lĩnh vực quan trọng trong thương mại quốc tế. Riêng trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, đặc biệt là vấn đề bảo hộ nhãn hiệu, Hiệp định CPTPP đã mở rộng phạm vi nhãn hiệu có thể đăng ký, được quy định cụ thể tại Điều 18.18. Theo đó, không Bên nào được từ chối đăng ký một nhãn hiệu chỉ với lý do rằng dấu hiệu cấu thành nhãn hiệu đó là âm thanh, đồng thời khuyến khích các bên cần phải nỗ lực hết sức để đăng ký nhãn hiệu mùi hương. Được biết, nhãn hiệu âm thanh và nhãn hiệu mùi là hai trong nhiều loại nhãn hiệu phi truyền thống đặc thù trên thế giới.
Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019) (sau đây gọi là Luật SHTT 2022) vừa có hiệu lực thi hành vào ngày 01/01/2023, riêng đối với Quy định về bảo hộ nhãn hiệu là dấu hiệu âm thanh đã có hiệu lực thi hành từ ngày 14/01/2022. Như vậy, Luật SHTT 2022 đã bổ sung nhãn hiệu âm thanh trong phạm vi bảo hộ nhãn hiệu. Mặc dù nhãn hiệu mùi (scent mark) không phải là đối tượng được bảo hộ trong Luật SHTT 2022 nhưng việc tìm hiểu cũng có giá trị tham khảo nhất định khi pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam được dự kiến sẽ mở rộng bảo hộ các nhãn hiệu phi truyền thống để ngày càng phù hợp với xu hướng quốc tế trong tương lai.
- Khái niệm và điều kiện bảo hộ
Vì nhãn hiệu mùi hương mới xuất hiện trong những năm gần đây nên pháp luật của các quốc gia trên thế giới chưa có định nghĩa riêng về nhãn hiệu mùi hương. Theo quy định tại Điều 15.5 Hiệp định TRIPS/WTO (Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ) thì “Bất kỳ một dấu hiệu, hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác, đều có thể làm nhãn hiệu hàng hoá.”. Từ đó, có thể hiểu rằng, nhãn hiệu mùi là một dấu hiệu mùi hương có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác.
Như đã đề cập, hiện nay pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam vẫn chưa có quy định về nhãn hiệu mùi nên sẽ không có quy định về các điều kiện bảo hộ đối với nhãn hiệu này. Xét trên phương diện quốc tế, mặc dù đã có những trường hợp bảo hộ nhãn hiệu mùi trên thực tế tại một số quốc gia, nhưng vẫn chưa có quy định cụ thể về các điều kiện để bảo hộ nhãn hiệu mùi. Tuy nhiên, có thể rút ra từ điều kiện bắt buộc để một dấu hiệu được bảo hộ nhãn hiệu là khả năng phân biệt, do đó mà một mùi hương để được bảo hộ nhãn hiệu thì cũng phải có khả năng phân biệt. Bên cạnh đó, từ thực tiễn bảo hộ nhãn hiệu mùi tại Hoa Kỳ và Châu Âu cho thấy một số dấu hiệu mùi hương sẽ được xem là không có khả năng phân biệt và bị loại trừ bảo hộ với các lý do sau đây:
Thứ nhất, mùi hương tự nhiên của sản phẩm. Nếu mùi hương được đăng ký bảo hộ là một đặc tính cần thiết của hàng hóa (như nước hoa, xà phòng, nước tẩy rửa, nước xịt phòng) thì sẽ không được bảo hộ nhãn hiệu. Nghĩa là nhãn hiệu mùi phải là mùi hương cho biết nhà sản xuất, cung cấp sản phẩm đó là ai, không phải cho biết đó là sản phẩm gì.
Thứ hai, mùi hương che giấu mang tính chức năng. Ví dụ, khi một sản phẩm có mùi gây khó chịu cho người tiêu dùng, nhà sản xuất đã thêm mùi hương để loại bỏ sự bất tiện này. Khi đó, mùi hương sẽ được xem là một sự cải tiến cho hàng hóa mà không phải là một dấu hiệu riêng biệt để khách hàng nhận biết được hàng hóa của doanh nghiệp này với hàng hóa của doanh nghiệp khác.
Thứ ba, mùi hương phổ biến trong hoạt động thương mại. Một mùi hương đã được người tiêu dùng nhận thức là mùi đương nhiên của một sản phẩm (do phần lớn các nhà sản xuất đều dùng mùi hương này) nên sẽ không gây ấn tượng với người tiêu dùng. Do đó, một mùi hương như vậy cũng là mùi không có khả năng phân biệt để có thể được bảo hộ nhãn hiệu.
- Thực tiễn bảo hộ nhãn hiệu mùi trên thế giới
Có thể nói, Hoa Kỳ đã đóng vai trò tiên phong trong vấn đề bảo hộ nhãn hiệu mùi. Nhãn hiệu mùi đầu tiên được bảo hộ tại Hoa Kỳ là nhãn hiệu “mùi hoa đại” cho sản phẩm sợi và chỉ thêu từ 1990 của Clarke. Ban đầu, nhãn hiệu này bị USPTO (Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ) từ chối vì người nộp đơn không chứng minh được mùi “hoa đại” có thể chỉ dẫn cho người tiêu dùng về nguồn gốc thương mại của sản phẩm, và mùi hương chỉ là chức năng, đặc tính của sản phẩm nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh để khách hàng có thể tận hưởng miễn phí mùi hương này. Sau đó, người nộp đơn đã khiếu nại lên TTAB (trực thuộc USPTO, có chức năng giải quyết tranh chấp nhãn hiệu gồm phản đối hoặc hủy bỏ hiệu lực nhãn hiệu và giải quyết khiếu nại chống từ chối bảo hộ nhãn hiệu bởi USPTO). Kèm theo đơn khiếu nại, người này cũng đã gửi tài liệu chứng minh rằng không có công ty nào trước đó từng sản xuất loại sợi hoặc chỉ thêu có mùi thơm và khách hàng, đại lý và nhà phân phối sợi và chỉ thêu này có thể nhận ra nguồn gốc thương mại của hàng hóa qua mùi thơm “hoa đại”. Cuối cùng, TTAB đã đảo ngược từ chối của USPTO, chấp nhận bảo hộ nhãn hiệu cho mùi hương này.
Trước ngày 01/10/2017, Luật nhãn hiệu EU yêu cầu hồ sơ đăng ký nhãn hiệu phải có bản mô tả đồ họa. Tuy nhiên, yêu cầu về mô tả đồ họa của nhãn hiệu mùi hương khó khăn hơn việc mô tả bằng công thức hóa học, bằng chữ viết, hoặc bằng cách gửi mẫu mùi hoặc kết hợp các yếu tố đó vì hầu như không có phương tiện đồ họa nào đại diện cho mùi hương một cách chính xác để thể hiện. Tuy nhiên do nhiều tranh cãi nên Luật Nhãn hiệu EU 2015 (EUTMD) đã xóa bỏ yêu cầu về cung cấp bản mô tả bằng đồ họa. Cụ thể, EUTMD thay đổi yêu cầu rằng chủ đơn có thể thể hiện nhãn hiệu dưới bất kỳ hình thức phù hợp nào bằng cách sử dụng công nghệ có sẵn, và do đó không nhất thiết phải bằng phương tiện đồ họa, với điều kiện là phần thể hiện phải “rõ ràng, chính xác, ổn định (công thức hóa học), dễ tiếp cận (dữ liệu Internet), dễ hiểu, ổn định và khách quan” (được gọi là 7 tiêu chí Sieckmann). Trước đó, đã có một số mùi hương bị Tòa án công lý Châu Âu (ECJ) từ chối bảo hộ chỉ với lý do không có bản đồ họa như: nhãn hiệu mùi dâu tây cho sản phẩm nhóm 3, 16, 18 và 29 của Eden Sarl năm 2005, nhãn hiệu mùi hương cho sản phẩm mỹ phẩm số R186/2000-4 năm 2005, vụ nhãn hiệu mùi chanh của El Olor năm 2005.
- Một số gợi ý đối với pháp luật Việt Nam
Bởi vì Hiệp định CPTPP chỉ khuyến khích các nước thành viên bảo hộ nhãn hiệu mùi chứ không bắt buộc như nhãn hiệu âm thanh nên Luật SHTT 2022 chưa có sự bổ sung về nhãn hiệu mùi. Tuy nhiên, để phù hợp với xu hướng chung của thế giới, Việt Nam cần cập nhật và xây dựng khung pháp lý phù hợp về bảo hộ nhãn hiệu mùi, có thể tham khảo một số đề xuất như sau:
Về điều kiện bảo hộ, Luật SHTT cần sửa đổi quy định về điều kiện bảo hộ đối với nhãn hiệu tại khoản 1 Điều 72. Hiện nay, điều kiện đối với nhãn hiệu được bảo hộ cần phải “là dấu hiệu nhìn thấy được…” hoặc “dấu hiệu âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa”, dĩ nhiên mùi hương không thể nhìn thấy được. Đồng thời, như đã đề cập, việc thể hiện sự mô tả mùi hương dưới dạng đồ họa sẽ gây ra nhiều khó khăn cho người nộp đơn bảo hộ nhãn hiệu mùi. Vì vậy, cần thay đổi quy định về điều kiện bảo hộ này nếu như bổ sung nội dung bảo hộ nhãn hiệu mùi.
Về tiêu chí bảo hộ nhãn hiệu mùi hương, có thể dựa trên cơ sở học hỏi kinh nghiệm từ Hoa Kỳ cũng như EU đưa ra các tiêu chí như: mùi hương được bảo hộ nhãn hiệu phải có khả năng phân biệt và không mang tính chức năng. Đầu tiên, mùi hương được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu phải dấu hiệu để phân biệt sản phẩm của các chủ thể khác nhau (xuất phát từ chính sản phẩm hoặc thông qua sử dụng). Tiếp đến, nhãn hiệu mùi không phải là chức năng của sản phẩm mà chỉ nhằm mục đích chỉ định nguồn gốc của sản phẩm.
Về thủ tục nộp đơn, các tài liệu mô tả nộp kèm theo đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu mùi hương cần được quy định linh hoạt, tránh các rủi ro kiện tụng, tranh cãi nhằm khuyến khích doanh nghiệp nộp đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu mùi. Song, vẫn phải đảm bảo các tiêu chí cần thiết, chẳng hạn như 7 tiêu chí Sieckmann.
Nguồn tham khảo:
—————————-
Quý khách hàng quan tâm đến dịch vụ tư vấn thủ tục đăng ký Nhãn hiệu và báo phí chi tiết vui lòng liên hệ thông tin sau:
Hotline: 076 455 2008 (Mr. Bảo)
Email: info.ipleader@gmail.com
Địa chỉ: Căn 03.02 Tòa nhà Newton, 38 Trương Quốc Dung, Phường 8, Quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh
